Sisi serie en Sissi films: wat ze veranderden aan het verhaal

Wie een Sisi serie of de oude Sissi films kijkt, ziet vooral een verzonnen keizerin. In de Hofburg staat zelfs een museum dat uitdrukkelijk is opgezet om een reeks films tegen te spreken. Dat is ongewoon genoeg om het interessantste te zijn aan hoe Elisabeth herinnerd wordt, en het laat zien hoe volledig de filmversie heeft gewonnen.

De trilogie uit de jaren 50

De Sissi films van Ernst Marischka, met de tienerster Romy Schneider in de hoofdrol (in het Nederlands Sissi, Sissi, de jonge keizerin en Sissi, de woelige jaren), verschenen vanaf 1955 en waren enorm succesvol. Het zijn romances in Technicolor: een pittig Beiers meisje ontmoet een jonge keizer, de liefde overwint het hofprotocol, en Oostenrijk krijgt tien jaar na de oorlog een vriendelijk sprookje over zichzelf.

Hun duurzaamste prestatie is een spelfout. Elisabeth werd in de familie Sisi genoemd en schreef dat altijd met één s. De beheerder van het Sisi Museum zegt het in zijn eigen veelgestelde vragen letterlijk: ze “spelde haar naam altijd met één ‘s’. De juiste spelling is dus ‘Sisi’.” De dubbele s komt uit de filmtitels van Marischka, en zo schrijven de meeste mensen het nog steeds.

Als een film zeventig jaar later nog bepaalt hoe de naam van een echt mens gespeld wordt, mag je aannemen dat hij ook andere dingen veranderde.

Wat de films weglaten

Leg de trilogie naast de gedocumenteerde feiten en wat ontbreekt is niet gering.

De films houden op waar de moeilijkheden beginnen. Ze geven je de verloving, de bruiloft en de eerste jaren, en stoppen dan. Er is geen ruimte voor een huwelijk dat de keizerin ondraaglijk vond, een schoonmoeder die de leiding over haar kinderen nam, en een vrouw die de rest van haar leven reisde om maar niet in Wenen te zijn.

Ze zeggen niets over het lichamelijke regime: de taille van 40 cm op zijn smalst, de vastenkuren, het sap van biefstuk, de weegschaal drie keer per dag, de 43,5 kg waar ze in 1894 op zat. Historici die dezelfde documenten lezen, hebben het patroon als anorexia nervosa beschreven; psychologiehoogleraar Walter Vandereycken schreef dat de bronnen “herhaaldelijk haar grote angst om aan te komen en de psychopathologische veranderingen beschrijven die kenmerkend zijn voor anorexia nervosa”.

Ze gaan niet in op de zelfmoord van haar zoon Rudolf in Mayerling in 1889, of op haar eigen moord in Genève in 1898, want een trilogie die eindigde met de vijl van een anarchist door het hart was niet de film die Oostenrijk in 1955 wilde.

De recente series

Elisabeth heeft op het scherm een flinke heropleving gehad, met een Netflix-serie, een speelfilm en nog veel meer, en de nieuwere versies zijn bewust donkerder. Ze maken het korset, de honger en de verveling tot hun onderwerp in plaats van ze over te slaan.

Of ze daardoor kloppen is een andere vraag, en meestal is het antwoord nee. Ze doen wat de films uit de jaren 50 deden, maar met de omgekeerde lading: ze gebruiken een echte vrouw als materiaal voor het verhaal dat hun publiek nu wil. Een versie die haar tot feministische rebel avant la lettre maakt, is net zo verzonnen als een versie die haar een zingende bruid maakt, ook al ligt de eerste dichter bij de documenten.

Twee dingen gaan in bijna alle versies nog steeds mis. Haar lengte en postuur: ze was 1,73 m, ongewoon lang voor haar tijd, en dat overleeft de casting zelden. En de duur: ze was vierenveertig jaar keizerin van Oostenrijk, en ze was zestig toen ze stierf.

Wat het museum zegt

Het Sisi Museum ging in 2004 open in haar eigen vertrekken in de Hofburg, ontworpen door Rolf Langenfass en opgebouwd rond haar gedichten. De opzet is uitdrukkelijk corrigerend: het bestaat om wat gedocumenteerd is naast te zetten wat algemeen geloofd wordt, en de voorwerpen leveren het bewijs.

Dat is ongewoon voor een nationaal museum, en het maakt het bezoek beter. Je krijgt de romantiek niet verkocht; je krijgt het bewijs ertegen te zien, in de kamers waar het gebeurde.

Wat je beter kunt lezen en kijken

De sterkste afzonderlijke primaire bron is het verslag van haar Griekse leraar Constantin Christomanos, die opschreef wat ze zei tijdens de uren dat haar haar werd opgemaakt. Daar komt de uitspraak vandaan dat haar geest via haar haren ontsnapte naar de vingers van haar kapster, en geen enkele verfilming heeft dat overtroffen.

Verder is de biografie van Brigitte Hamann het wetenschappelijke standaardwerk over haar leven en de bron waar het meeste serieuze materiaal van afstamt.

En dan de drie plekken in Wenen: het Sisi Museum voor het betoog, de Keizerlijke Crypte aan de Neuer Markt voor het graf, en het monument in de Volksgarten voor wat de stad ter nagedachtenis aan haar liet bouwen. Samen bestrijken ze meer dan alle films bij elkaar.