Bibliotheek Wenen: de Pronkzaal van de Nationale Bibliotheek

De bekendste bibliotheek van Wenen is de Pronkzaal (Prunksaal) van de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek: de barokke ceremoniële zaal van wat ooit de keizerlijke hofbibliotheek was, in de Hofburg aan de Josefsplatz. Het is één ruimte, er staan zo’n 200.000 historische boeken, en het is de reden dat mensen zonder bijzondere interesse in bibliotheken in de rij staan voor een bibliotheek.

Het is ook het meest op zichzelf staande onderdeel van het paleis: geen route, geen vleugels, geen volgorde. Je gaat naar binnen, je staat erin, en de enige vraag is hoe lang je blijft. De ticketpagina heeft de prijzen en openingstijden; deze pagina gaat over de ruimte waarin je staat.

Het instituut rond de zaal

De Oostenrijkse Nationale Bibliotheek is de grootste bibliotheek van Oostenrijk, met meer dan 12 miljoen objecten in haar collecties. Ze is gevestigd in de Hofburg; een deel van de bestanden is sinds 2005 verhuisd naar het barokke Palais Mollard-Clary.

Ze werd door de Habsburgers gesticht en heette tot 1920 de Kaiserliche Hofbibliothek, de keizerlijke hofbibliotheek. Toen was de monarchie verdwenen en gaf de nieuwe republiek haar een nieuwe naam. Het complex omvat vandaag vier musea naast de bijzondere collecties en archieven; de kleinere staan op onze pagina over de bibliotheekmusea.

De Pronkzaal is het oude hart ervan. Al het andere dat het instituut nu doet, gebeurt rond een ruimte die gebouwd is om naar te kijken.

Wie hem bouwde, en wanneer

De vleugel werd in 1721 begonnen door Johann Bernhard Fischer von Erlach en na zijn dood in 1723 afgemaakt door zijn zoon Joseph Emanuel.

Dat onderscheid doet ertoe en wordt vaak vergeten. Joseph Emanuel is de Fischer von Erlach die tussen 1729 en 1735 de Winterreitschule ontwierp en de Michaelertrakt tekende, de poort met koepel waardoor de meeste bezoekers binnenkomen. De Pronkzaal is het ontwerp van zijn vader, door hem voltooid; samen zijn de twee mannen verantwoordelijk voor het grootste deel van hoe de Hofburg er van buiten uitziet.

De beelden op de vleugel zijn van Lorenzo Mattielli. Voordat de zaal werd gebouwd, stonden op die plek de boeken van het Minoritenkloster, het klooster van de minderbroeders conventuelen.

Een oorlogskant en een vredeskant

De zaal is geen ongedeelde ruimte. Volgens de oorspronkelijke catalogus van de boeken is hij verdeeld in twee tegenover elkaar liggende helften: een oorlogskant en een vredeskant.

Die indeling loopt door in de decoratie. De wandfresco’s van Daniel Gran volgen dezelfde verdeling, zodat de zaal over zijn eigen lengte met zichzelf in discussie gaat: een achttiende-eeuwse bibliotheek die haar kennis ordende naar of die over oorlog voeren of vrede bewaren ging, en het onderscheid daarna op de muren schilderde.

Als je eenmaal weet dat het er is, is de zaal niet langer één overweldigend effect maar wordt hij leesbaar. Ga aan één kant staan en zoek uit in welke helft je bent.

De koepel

Het centrale koepelfresco is een soort apotheose van keizer Karel VI, wiens beeltenis door Hercules en Apollo omhoog wordt gehouden. Om hem heen komen allegorische figuren samen in een bewust ingewikkeld programma dat de deugden van de Habsburgers en de rijkdom van hun gebieden verbeeldt.

Het is propaganda, en het is heel goede propaganda. De zaal bestaat om te zeggen dat de familie die deze boeken bezat ook de kennis erin bezat.

Er zit een barst in dat verhaal, letterlijk. Tijdens de regering van Maria Theresia begon de koepel te scheuren, en hofarchitect Nikolaus Pacassi versterkte de constructie met een ijzeren ring. Grans fresco werd daarna gerestaureerd door Franz Anton Maulbertsch, en het spoor van een scheur van die schade is er nog steeds in te zien.

De beelden en de globes

Marmeren beelden van keizers staan langs de zaal, met Karel VI in het midden, gehouwen door de beeldhouwers Peter en Paul Strudel.

De vier grote globes zijn van Vincenzo Coronelli, de Venetiaanse kosmograaf wiens globes tot de ambitieuste voorwerpen in hun soort horen die ooit zijn gemaakt. Ze staan midden in de zaal, en na het plafond zijn ze wat de meeste bezoekers fotograferen.

Interesseren globes je meer dan deze vier, dan heeft de bibliotheek het enige openbare museum ter wereld dat eraan gewijd is: het Globenmuseum in het Palais Mollard aan de Herrengasse, met 380 globes en wetenschappelijke instrumenten, waaronder aard- en hemelglobes van vóór 1850, met een gecombineerd ticket van € 6 samen met het Esperantomuseum.

De vijftienduizend boeken van prins Eugenius

De collectie in de zaal werd opgebouwd door aankopen, en de waardevolste afzonderlijke aanwinst was de bibliotheek van prins Eugenius van Savoye: 15.000 boekdelen, waaronder waardevolle boeken uit Frankrijk en Italië. Daarmee stonden er in de Pronkzaal ongeveer 200.000 boeken, ongeveer wat er nu nog staat.

De aankoop van prins Eugenius leidde tot de eerste serieuze kritiek op het hele project: dat de bibliotheek vooral diende om indruk te maken en niet om iets op te zoeken. Gerard van Swieten, de lijfarts van Maria Theresia, en zijn zoon Gottfried vulden de collectie daarop aan met wetenschappelijke werken, en Gottfried voerde de kaartcatalogus in, die het voor het eerst mogelijk maakte de inventaris doorlopend bij te werken.

De klacht dat dit een zaal is om naar te kijken en niet om in te lezen, is dus geen klacht van een moderne toerist. Hij werd in de achttiende eeuw al gemaakt, door de eigen arts van het hof.

Hoe de Josefsplatz ontstond

Tijdens de regering van Maria Theresia werd de vleugel aan beide kanten uitgebreid, waardoor de centrale Pronkzaal aan de ene kant met de Hofburg en aan de andere kant met de Augustinerkirche werd verbonden.

Door die uitbreiding ontstond de Josefsplatz: het omsloten barokke plein waar de ingang van de zaal op uitkomt, en het meest complete plein in zijn soort in Wenen. De bibliotheekvleugel ligt tussen de Josefsplatz in het noorden en de Burggarten in het zuiden, en daarom voelt het gebouw als een brug als je eromheen loopt.

Onze pagina over de Josefsplatz behandelt de rest van het plein, ook de Augustinerkirche aan het andere eind, die gratis toegankelijk is en in de Loretokapel de harten van 54 Habsburgers bewaart.

Is het gratis, en kun je de leeszalen gebruiken?

Nee, en niet deze.

De Pronkzaal is een museum met toegangsprijs: € 12 voor een volwassene, € 10 met korting, € 10,50 voor senioren en houders van de Vienna City Card, en gratis voor iedereen onder de 19. Vragen over korting en gratis toegang komen voortdurend voor in zoekopdrachten, en het antwoord is dat er geen algemene gratis toegang is. Wel is de zaal inbegrepen in zowel de Vienna PASS als de Vienna FLEXI Pass, één bezoek per pas.

De leeszalen zijn iets heel anders. De openbare leeszalen van de bibliotheek liggen aan de Heldenplatz, zijn een werkende onderzoeksvoorziening en hebben hun eigen gebruiksvoorwaarden. De Pronkzaal is een museum; de boeken die er staan kun je niet lezen. Wie met een onderzoeksvraag naar de Josefsplatz komt, krijgt een prachtige zaal en geen catalogus.

Bezoek

Open van 09:00 tot 18:00 uur, en op donderdag tot 21:00 uur. Van oktober tot en met mei is de zaal op maandag gesloten; van juni tot en met september is ze elke dag open. Op 24 december sluiten de musea van de Nationale Bibliotheek om 15:00 uur; op andere feestdagen gelden de gewone tijden. Er zijn geen tijdsloten.

De prijzen en openingstijden komen van de eigen site van de bibliotheek, onb.ac.at, afgelezen op 2 oktober 2026. De toegangspagina geeft houders van de Vienna PASS of de FLEXI Pass één gratis toegang, en de Vienna PASS voegt daar voorrangstoegang langs de kassa aan toe.

Reken op 30 tot 60 minuten, de eigen richtlijn van de beheerder, en ga om 09:00 uur als je de zaal zonder mensen wilt fotograferen. De ingang ligt twee minuten van waar de museumroute van het paleis je naar buiten laat, waardoor het de logische tweede stop is op een ochtend in de Hofburg. Meer over hoe je het in een dag past op Hofburg tickets.