Franciszek Józef I: cesarz Austrii przez 68 lat

Franciszek Józef I rządził Austrią przez sześćdziesiąt osiem lat, od grudnia 1848 roku aż do śmierci w listopadzie 1916 roku. Wstąpił na tron jako osiemnastolatek, a opuścił go jako osiemdziesięciosześciolatek, a Apartamenty Cesarskie w Hofburgu to jego miejsce pracy: biurko, żelazne łóżko polowe, gabinet człowieka, którego zajęciem była papierkowa robota.

Wstąpienie na tron

Urodził się 18 sierpnia 1830 roku. W grudniu 1848 roku, gdy rewolucja węgierska wciąż trwała, jego stryj, cesarz Ferdynand I, abdykował w Ołomuńcu w ramach planu premiera Schwarzenberga, który miał ją zakończyć. Franciszek Józef objął tron 2 grudnia, w wieku osiemnastu lat.

Pierwszą część panowania spędził na zwalczaniu konstytucjonalizmu we wszystkich swoich krajach i zwykle uchodzi za reakcjonistę. Od początku miał też pecha na wojnie. Po drugiej wojnie o niepodległość Włoch w 1859 roku Austria straciła na rzecz Sardynii wpływy w Toskanii i większość praw do Lombardii–Wenecji, a w 1866 roku przegrała znowu. Po wojnie prusko-austriackiej nie oddała Prusom żadnego terytorium, ale pokój praski rozstrzygnął kwestię niemiecką na korzyść Prus — co oznaczało, że Niemcy nie zjednoczą się pod Habsburgami.

W 1867 roku zawarł ugodę austro-węgierską, która dała Węgrom znacznie szerszą autonomię i stworzyła dualistyczną monarchię Austro-Węgier. Zapewniło mu to czterdzieści pięć stosunkowo spokojnych lat.

Zamach z 1853 roku

18 lutego 1853 roku węgierski nacjonalista János Libényi podszedł do niego od tyłu na jednym z miejskich bastionów, gdy cesarz spacerował z jednym ze swoich oficerów, i uderzył go nożem w szyję.

Franciszek Józef prawie zawsze nosił mundur, a ówczesne kołnierze mundurów szyto z bardzo mocnego materiału właśnie z tego powodu. Był ranny i krwawił, ale kołnierz uratował mu życie. Hrabia O’Donnell powalił Libényiego szablą; rzeźnik Joseph Ettenreich, który akurat był w pobliżu, obezwładnił go. Obaj zostali nobilitowani. Libényiego stracono.

Jego brat Maksymilian poprosił następnie królewskie rody Europy o sfinansowanie w tym miejscu kościoła jako wotum za ocalenie cesarza. To Votivkirche, przy Ringstraße w pobliżu uniwersytetu.

Rytm dnia

Szczegół, który wszyscy powtarzają o Franciszku Józefie, to że wstawał przed świtem i pracował. Najlepszym dowodem są też ostatnie słowa, jakie wypowiedział. Umierając w Schönbrunnie wieczorem 21 listopada 1916 roku, powiedział swojemu kamerdynerowi: „Jutro rano, o wpół do czwartej”. Chory na zapalenie płuc, w wieku osiemdziesięciu sześciu lat, wciąż zamierzał wstać o zwykłej porze.

Takiego człowieka mają pokazywać umeblowane Apartamenty Cesarskie. Traktował urząd cesarski jak stanowisko administracyjne i przez prawie siedem dekad zachował nawyki urzędnika.

Małżeństwo

Dwór chciał go ożenić. Jego matka, arcyksiężna Zofia, chciała sojuszu z Wittelsbachami i wybrała najstarszą córkę swojej siostry Ludwiki, Helenę. Franciszek Józef poznał piętnastoletnią młodszą siostrę Heleny, Elżbietę, zakochał się i postawił na swoim. Pobrali się 24 kwietnia 1854 roku w kościele św. Augustyna — Augustinerkirche, który stoi w obrębie kompleksu Hofburga przy Josefsplatz.

To się nie udało. Był w niej namiętnie zakochany, a to uczucie nie było odwzajemnione. Elżbieta nigdy nie przywykła do życia na dworze i stale była w konflikcie z rodziną cesarską. Mieli czworo dzieci: Zofię, która zmarła w niemowlęctwie, Gizelę, Rudolfa i Marię Walerię. Podróżowała niemal bez przerwy i rzadko bywała w Wiedniu.

Od 1885 roku miał towarzyszkę: Katharinę Schratt, czołową aktorkę wiedeńskiej sceny, która przez trzydzieści cztery lata była jego przyjaciółką i powierniczką. Elżbieta do pewnego stopnia tolerowała tę relację, która według wszystkich relacji pozostała platoniczna. Zbudował dla niej Villa Schratt w Bad Ischl.

Cztery śmierci

Panowanie trwało na tyle długo, że rodzina rozpadła się wokół niego.

Jego brat Maksymilian, osadzony na tronie jako cesarz Meksyku, został stracony w 1867 roku. Jego jedyny syn Rudolf odebrał sobie życie w Mayerlingu w 1889 roku. Elżbietę zamordował anarchista w Genewie w 1898 roku. Jego bratanek i następca tronu, Franciszek Ferdynand, zginął w zamachu w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku.

O śmierci Elżbiety jeden z obserwatorów pogrzebu napisał, że „żal było patrzeć na cesarza, okazywał wiele energii w swoim ogromnym bólu, ale chwilami widać było cały ogrom jego rozpaczy”. Krewnym powiedział: „Nigdy się nie dowiecie, jak bardzo była dla mnie ważna”.

O śmierci Franciszka Ferdynanda, któremu nigdy nie wybaczył ślubu z hrabianką zamiast z kobietą z rodu panującego, powiedział córce coś chłodniejszego: „Dla mnie to ulga od wielkiego zmartwienia”.

Wojna

Zamach w Sarajewie doprowadził wprost do wypowiedzenia przez Austro-Węgry wojny Serbii, sojuszniczce Rosji, co uruchomiło system sojuszy i wywołało pierwszą wojnę światową. Franciszek Józef to podpisał. Zmarł dwa lata po jej wybuchu, 21 listopada 1916 roku, na zapalenie prawego płuca, kilka dni po tym, jak przeziębił się na spacerze w parku Schönbrunn z królem Bawarii Ludwikiem III.

Jego następcą został jego wnuk brata, Karol I, który przetrwał dwa lata, zanim cesarstwo upadło.

Co zostało po nim w Hofburgu

Nie pokój, w którym umarł — to było w Schönbrunnie, po drugiej stronie miasta. Hofburg przechowuje tę część jego życia, która była pracą:

• Apartamenty Cesarskie, jego komnaty i komnaty Elżbiety w Skrzydle Kancelarii Rzeszy i w Amalienburgu, w tym jego gabinet i słynne żelazne łóżko.
• Augustinerkirche przy Josefsplatz, gdzie w 1854 roku poślubił Elżbietę — i gdzie zgodnie ze zwyczajem Habsburgów w Krypcie Serc (Herzgruft) przechowywane są serca członków dynastii.
• Hofburgkapelle, której chór śpiewał na dworze przez całe jego panowanie i wciąż śpiewa podczas niedzielnej mszy.

Spoczywa w Krypcie Kapucynów, czyli Krypcie Cesarskiej przy Neuer Markt, pięć minut pieszo stąd, między Elżbietą a Rudolfem, w komorze, którą kazał zbudować na swój sześćdziesięcioletni jubileusz w 1908 roku.