Paarden in Wenen: de Lipizzaners van de Spaanse Rijschool

De beroemdste paarden van Wenen zijn de Lipizzaners: een Europees rijpaardenras dat in de zestiende eeuw in het Habsburgse rijk werd ontwikkeld, gespierd, krachtig, laat volgroeid, lang levend en bijna altijd grijs. Achtenzestig hengsten wonen in de Stallburg in de Hofburg en werken in de Winterrijschool ernaast, en daarom is een paardenras een van de belangrijkste attracties van het paleis geworden.

UNESCO zette de fokkerijtradities van de Lipizzaner in 2022 op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid, met acht landen op de inschrijving.

Waar het ras vandaan komt

De afstamming loopt via Spanje. Berberpaarden die de Moren naar Spanje brachten, werden gekruist met inheemse paarden, wat de Andalusiër en de andere Iberische rassen opleverde. In 1562 bracht keizer Maximiliaan II Andalusiërs naar Oostenrijk en stichtte hij de hofstoeterij in Kladrub. In 1580 richtte zijn broer, aartshertog Karel II, een vergelijkbare stoeterij op in Lipizza, nu Lipica in Slovenië, en het ras kreeg de naam van het dorp. De dorpsnaam zelf komt van het Sloveense lipa, linde.

In Lipizza werden Spaanse, Berber- en Arabische paarden gekruist, en latere generaties werden opnieuw gekruist met het inmiddels uitgestorven Napolitaanse ras en met paarden van Spaanse afkomst uit Duitsland en Denemarken. Kladrub specialiseerde zich in zware koetspaarden; de rijpaarden kwamen uit Lipizza.

Acht stamhengsten, allemaal geboren eind achttiende en begin negentiende eeuw, gelden als het klassieke bloed. Elke moderne Lipizzaner gaat op hen terug, en elke dekhengst draagt de stichter van zijn lijn in zijn naam.

Waarom ze donker geboren worden

Dit is de vraag die bezoekers in de stallen stellen, en het antwoord is genetisch, niet magisch.

Lipizzaners zijn schimmels, geen witte paarden. Schimmels hebben een zwarte huid en donkere ogen, worden geboren met een gepigmenteerde vacht, bij Lipizzaners meestal bruin of zwart, en worden elk jaar lichter naarmate het vergrijzen voortgaat. Dat is ergens tussen het zesde en het tiende levensjaar voltooid. Een echt wit paard wordt wit geboren met een ongepigmenteerde huid; een Lipizzaner niet.

Tot de achttiende eeuw kwam het ras ook voor in valk, bruin, vos, zwart en bont. Grijs is een dominant gen en grijs was wat de keizerlijke familie verkoos, dus in een kleine, gesloten populatie nam het vrijwel volledig de overhand. De Spaanse Rijschool houdt bewust één uitzondering in stand: het is een oude traditie dat er altijd minstens één bruine hengst aanwezig is, en die traditie bestaat nog.

De stoeterij in Piber

Sinds 1920 is de federale stoeterij Piber, bij Graz in West-Stiermarken, de belangrijkste stoeterij voor de paarden die in Wenen worden ingezet. De selectie is ongewoon streng: alleen hengsten die zich in de Rijschool hebben bewezen, mogen dekken, en alleen merries die een prestatietest hebben doorstaan, worden gefokt.

Piber heeft zo’n 360 paarden. Het is niet de grootste Lipizzanerstoeterij van Europa: Sâmbăta de Jos in Roemenië heeft er ongeveer 400, en Lipica zelf ongeveer 358. Per 2012 stonden bijna 11.000 Lipizzaners geregistreerd bij de Lipizzan International Federation, verspreid over negentien landen en negen staatsstoeterijen.

De stoeterij heeft slechte jaren gekend. Een virusepidemie trof Piber in 1983 en doodde veertig paarden en acht procent van de verwachte veulens.

De oorlogsjaren

Twee keer verdween het ras bijna, en de tweede redding is het verhaal dat iedereen half kent uit een Disneyfilm.

In 1942 verplaatste het Duitse opperbevel het grootste deel van de Europese Lipizzaner-fokstapel naar Hostau in Tsjecho-Slowakije, inclusief de merries uit Piber. In januari 1945, toen de bombardementen Wenen bereikten, evacueerde de leider van de Spaanse Rijschool, kolonel Alois Podhajsky, de hengsten van de school naar St. Martin in Oostenrijk. In het voorjaar stonden de paarden in Hostau op de route van het oprukkende Sovjetleger.

Op 28 april 1945 bezette de Amerikaanse 2nd Cavalry onder kolonel Charles Reed Hostau, waar ook 400 geallieerde krijgsgevangenen werden vastgehouden. Op 7 mei gaf Podhajsky een demonstratie met de hengsten voor generaal Patton, zelf olympisch ruiter, en vroeg hem de paarden onder zijn bescherming te nemen. “Operation Cowboy” redde in totaal 1.200 paarden, waarvan 375 Lipizzaners, die gedreven, bereden en per vrachtwagen 56 km over de grens naar Duitsland werden gebracht.

De fokstapel keerde in 1952 terug naar Piber. De hengsten kwamen in 1955 terug naar de Spaanse Rijschool.

Het werkende leven

Een hengst komt als vierjarige naar de school en doorloopt drie fasen van klassieke training. De eerste, de Remontenschule, bestaat uit twee tot drie maanden aan de longe voordat er ooit een ruiter op hem zit. De tweede, de Campagneschule, leert verzameling, zijwaartse gangen en zelfhouding en neemt ongeveer twee derde van de totale trainingstijd in beslag, meestal meerdere jaren. Pas dan volgt de haute école, waarin een paard de “sprongen boven de grond” kan leren: de gecontroleerde sprongen waar de school beroemd om is.

Niet elk paard komt zo ver. De sprongen worden geleerd aan de paarden met het temperament en de bouw ervoor.

De zomers brengen ze buiten Wenen door. De achtenzestig hengsten gaan in juli en augustus zeven weken naar de zomerstallen in Heldenberg in Neder-Oostenrijk, waar ze in stallen met paddocks staan en in het bos worden uitgereden in plaats van getraind. Ben je in juli of augustus in Wenen, controleer het dan voordat je een bezoek rond de paarden plant.

Ze zien in Wenen

Drie verschillende dingen, drie verschillende prijzen. Afgelezen van de eigen ticketpagina van de school op 18 september 2026:

Wat	Vanaf	Duur
Voorstelling	€ 26	Ongeveer 45 of 70 minuten
Ochtendtraining	€ 17	Ongeveer 60 minuten
Rondleiding door het gebouw	€ 24	Ongeveer 60 minuten
Architectuurrondleiding	€ 26	Ongeveer 80 minuten

De ochtendtraining is training, geen choreografie: de paarden werken op muziek, de hal is niet vol, en mensen die een show verwachten zijn soms teleurgesteld. De voorstelling is het eindproduct. Met de rondleiding kom je in de Stallburg en de Winterrijschool zonder dat er een paard optreedt.

Nog één ding om te weten: de Spaanse Rijschool gebruikt in haar voorstellingen uitsluitend hengsten. De merries blijven in Piber, waar ze worden getraind voor de koets en onder het zadel.