Lipicany: konie Hiszpańskiej Szkoły Jazdy w Wiedniu

Lipicany, czyli konie lipicańskie, to europejska rasa wierzchowa wyhodowana w monarchii Habsburgów w XVI wieku: muskularne, silne, późno dojrzewające, długowieczne i prawie zawsze siwe. W Stallburgu w obrębie Hofburga mieszka sześćdziesiąt osiem ogierów, które pracują w sąsiedniej Zimowej Ujeżdżalni — dlatego rasa koni stała się jedną z głównych atrakcji pałacu.

W 2022 roku UNESCO wpisało tradycje hodowli lipicanów na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, ze wskazaniem ośmiu krajów.

Skąd pochodzi rasa

Rodowód prowadzi przez Hiszpanię. Konie berberyjskie sprowadzone do Hiszpanii przez Maurów krzyżowano z miejscowymi, co dało konie andaluzyjskie i inne rasy iberyjskie. W 1562 roku cesarz Maksymilian II sprowadził andaluzy do Austrii i założył stadninę dworską w Kladrubach. W 1580 roku jego brat, arcyksiążę Karol II, założył podobną stadninę w Lipizzy — dziś Lipica w Słowenii — i rasa wzięła nazwę od tej wsi. Sama nazwa wsi pochodzi od słoweńskiego lipa, czyli lipa.

W Lipizzy krzyżowano konie hiszpańskie, berberyjskie i arabskie, a kolejne pokolenia krzyżowano jeszcze z wymarłą już rasą neapolitańską oraz z końmi hiszpańskiego pochodzenia z Niemiec i Danii. Kladruby specjalizowały się w ciężkich koniach zaprzęgowych; konie wierzchowe pochodziły z Lipizzy.

Za klasyczny materiał hodowlany uznaje się ośmiu ogierów założycieli, urodzonych pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Każdy współczesny lipican wywodzi się od nich, a każdy ogier hodowlany nosi w imieniu założyciela swojej linii.

Dlaczego rodzą się ciemne

To pytanie zwiedzający zadają w stajniach, a odpowiedź jest genetyczna, nie magiczna.

Lipicany to konie siwe, a nie białe. Konie siwe mają czarną skórę i ciemne oczy, rodzą się z pigmentowaną sierścią — u lipicanów zwykle gniadą lub karą — i z każdym rokiem jaśnieją w miarę siwienia. Proces kończy się między szóstym a dziesiątym rokiem życia. Prawdziwie biały koń rodzi się biały, z niepigmentowaną skórą; lipican nie.

Do XVIII wieku rasa występowała także w maści bułanej, gniadej, kasztanowatej, karej i srokatej. Siwizna jest genem dominującym, a dwór cesarski wolał siwe konie, więc w małej, zamkniętej populacji siwa maść niemal całkowicie zwyciężyła. Hiszpańska Szkoła Jazdy celowo podtrzymuje jeden wyjątek: od dawna tradycją jest, by w szkole był co najmniej jeden gniady ogier, i ta tradycja trwa.

Stadnina w Piber

Od 1920 roku Federalna Stadnina w Piber, niedaleko Grazu w zachodniej Styrii, jest główną stadniną koni używanych w Wiedniu. Selekcja jest wyjątkowo ostra — do rozrodu dopuszcza się tylko ogiery, które sprawdziły się w Szkole Jazdy, i tylko klacze, które przeszły próby użytkowości.

Piber ma około 360 koni. To nie największa stadnina lipicanów w Europie: Sâmbăta de Jos w Rumunii ma ich około 400, a sama Lipica około 358. Według stanu z 2012 roku w Lipizzan International Federation zarejestrowanych było prawie 11 000 lipicanów, w dziewiętnastu krajach i dziewięciu stadninach państwowych.

Stadnina miała też złe lata. W 1983 roku epidemia wirusowa w Piber zabiła czterdzieści koni i osiem procent spodziewanych źrebiąt.

Lata wojny

Dwukrotnie rasa była bliska zniknięcia, a drugie ocalenie stało się historią, którą wszyscy pamiętają na wpół z filmu Disneya.

W 1942 roku niemieckie naczelne dowództwo przeniosło większość europejskiego stada hodowlanego lipicanów do Hostau w Czechosłowacji, zabierając klacze z Piber. W styczniu 1945 roku, gdy naloty docierały do Wiednia, szef Hiszpańskiej Szkoły Jazdy, pułkownik Alois Podhajsky, ewakuował ogiery szkoły do St Martins w Austrii. Wiosną konie z Hostau znalazły się na drodze nacierającej Armii Czerwonej.

28 kwietnia 1945 roku amerykański 2. Pułk Kawalerii pod dowództwem pułkownika Charlesa Reeda zajął Hostau, gdzie przetrzymywano też 400 alianckich jeńców wojennych. 7 maja Podhajsky zaprezentował ogiery generałowi Pattonowi — samemu olimpijczykowi w jeździectwie — i poprosił go o wzięcie koni pod ochronę. „Operacja Cowboy” uratowała łącznie 1200 koni, w tym 375 lipicanów, które pędzono, prowadzono pod siodłem i przewożono ciężarówkami 56 km przez granicę do Niemiec.

Stado hodowlane wróciło do Piber w 1952 roku. Ogiery wróciły do Hiszpańskiej Szkoły Jazdy w 1955 roku.

Życie w pracy

Ogier trafia do szkoły jako czterolatek i przechodzi trzy etapy klasycznego szkolenia. Pierwszy, Remontenschule, to dwa–trzy miesiące na lonży, zanim ktokolwiek na nim usiądzie. Drugi, Campagneschule, uczy zebrania, chodów bocznych i samoniesienia i zajmuje około dwóch trzecich całego czasu szkolenia — zwykle kilka lat. Dopiero potem przychodzi haute école, czyli wyższa szkoła jazdy, gdzie koń może się nauczyć „szkoły nad ziemią”: kontrolowanych skoków, z których słynie szkoła.

Nie każdy koń tam dociera. Skoków uczy się te osobniki, które mają do nich temperament i budowę.

Lato konie spędzają poza Wiedniem. Sześćdziesiąt osiem ogierów mieszkających w szkole wyjeżdża na siedem tygodni w lipcu i sierpniu do letnich stajni w Heldenbergu w Dolnej Austrii, gdzie stoją w boksach z wybiegami i chodzą na przejażdżki po lesie zamiast trenować. Jeśli jesteś w Wiedniu w lipcu lub sierpniu, sprawdź to, zanim zaplanujesz wizytę pod kątem koni.

Gdzie zobaczyć je w Wiedniu

Trzy różne rzeczy, trzy różne ceny. Według strony biletowej szkoły, odczytanej 18 września 2026 roku:

Co	Od	Czas trwania
Pokaz	26 €	Około 45 lub 70 minut
Poranny trening	17 €	Około 60 minut
Zwiedzanie budynku z przewodnikiem	24 €	Około 60 minut
Zwiedzanie architektoniczne	26 €	Około 80 minut

Poranny trening to praca, a nie choreografia: konie ćwiczą przy muzyce, sala nie jest pełna, a ci, którzy oczekują pokazu, bywają rozczarowani. Pokaz to gotowe dzieło. Zwiedzanie z przewodnikiem wprowadza do Stallburgu i Zimowej Ujeżdżalni bez żadnego występu koni.

Jeszcze jedna rzecz warta wiedzy: w pokazach Hiszpańskiej Szkoły Jazdy występują wyłącznie ogiery. Klacze zostają w Piber, gdzie uczy się je chodzenia w zaprzęgu i pod siodłem.