De Habsburgers: een korte geschiedenis van het huis Habsburg

De Habsburgers regeerden 640 jaar vanuit Wenen, van 1278 tot 1918, en bezetten het grootste deel van die tijd ook de troon van het Heilige Roomse Rijk. De Hofburg is hun winterresidentie, door bijna elke generatie uitgebreid, en daarom lijkt ze minder op een paleis dan op een stad die door dezelfde familie steeds opnieuw werd verbouwd.

Dit is de korte versie, voor wie er middenin staat.

Een burcht in Zwitserland

De naam komt van de Habsburg, een Zwabische burcht die Radbot van Klettgau in de jaren 1020 liet bouwen in wat nu Zwitserland is. Zijn kleinzoon Otto II was de eerste die de naam van de burcht als de zijne voerde en “graaf van Habsburg” aan zijn titel toevoegde. Het eerste gedocumenteerde gebruik van de naam door de familie zelf dateert van 1108.

Waar de naam van de burcht vandaan komt, is nog altijd omstreden: ofwel Habichtsburg, haviksburcht, ofwel het Middelhoogduitse hab/hap, een doorwaadbare plaats, omdat er vlakbij een rivierovergang ligt.

De familie was op dat moment niets bijzonders: graven met land in de Breisgau en de Elzas die zorgvuldig trouwden, kerkelijke ambten aannamen en erfden wanneer andere adellijke geslachten uitstierven.

1273, en de verhuizing naar Wenen

In 1273 werd Radbots afstammeling in de zevende generatie, Rudolf, tot Rooms-koning gekozen. De keurvorsten kozen hem deels omdat hij een lichtgewicht leek.

Daarna profiteerde hij van het uitsterven van het geslacht Babenberg en versloeg hij Ottokar II van Bohemen in de Slag op het Marchfeld in 1278. Hij benoemde zijn zonen tot hertogen van Oostenrijk en verplaatste het machtscentrum van de familie naar Wenen. Vanaf dat moment stond de dynastie bekend als het Huis Oostenrijk, en ze regeerde daar tot 1918.

De Habsburgers bezetten de keizerstroon onafgebroken van 1440 tot het uitsterven van de mannelijke lijn in 1740, en opnieuw, als Habsburg-Lotharingen, van 1765 tot Napoleon in 1806 een einde maakte aan het Heilige Roomse Rijk.

Huwelijk als buitenlands beleid

De reputatie van de dynastie dat ze gebied verwierf door te trouwen in plaats van te vechten, is geen mythe; het is de gedocumenteerde strategie.

Het beslissende huwelijk was dat van Filips de Schone, de oudste zoon van Maximiliaan I, die in 1496 trouwde met Johanna de Waanzinnige, dochter van Ferdinand en Isabella. Filips stierf in 1506, en de kronen van Castilië en Aragón gingen naar zijn zoon Karel: Karel I van Spanje, als keizer van het Heilige Roomse Rijk Karel V, heerser over een rijk dat van de Nederlanden tot de Amerika’s reikte.

Het was te veel voor één man. Toen Karel V in 1556 afstand deed, splitste het huis zich in tweeën: een Spaanse en een Duits-Oostenrijkse tak. Ze regeerden over aparte gebieden, bleven nauw verbonden en bleven onderling trouwen, wat in de anderhalve eeuw daarna leidde tot de opstapelende inteelt die de Spaanse tak in 1700 deed uitsterven.

De volledige lijst van wat de familie op enig moment in handen had, leest als een inhoudsopgave van Europa: koningen van Bohemen, Hongarije, Kroatië, Spanje, Portugal, Sicilië, Lombardije-Venetië en Galicië; hertogen van Milaan; heersers over vorstendommen in de Nederlanden en Italië; prins-bisschoppen in het hele Rijk; en in de negentiende eeuw keizers van Oostenrijk, van Oostenrijk-Hongarije en, kort en rampzalig, van Mexico.

De Habsburgse kin

Die onderlinge huwelijken lieten een zichtbaar spoor na. De “Habsburgse kin” is het bekendste lichamelijke kenmerk van de familie: een lange, vooruitstekende onderkaak, door artsen mandibulaire prognathie genoemd, vaak samen met een onderontwikkelde bovenkaak.

In 2019 onderzocht een team onder leiding van Román Vilas van de Universiteit van Santiago de Compostela of inteelt de oorzaak was. Tien kaakchirurgen beoordeelden 66 portretten van 15 leden van de dynastie, en de onderzoekers legden die scores naast inteeltcoëfficiënten die waren berekend uit een stamboom van ongeveer 6.000 mensen over 20 generaties. Hoe sterker de inteelt, hoe meer de onderkaak naar voren stak. Filips IV van Spanje had het kenmerk het sterkst; Maria van Bourgondië, die in 1477 in de familie trouwde, het zwakst. Het onderzoek verscheen in de Annals of Human Biology (jaargang 46, 2019) onder de titel “Is the ‘Habsburg jaw’ related to inbreeding?”.

Maria Theresia

Toen de mannelijke lijn in 1740 uitstierf, ging de erfenis naar Maria Theresia, en om die te behouden was een oorlog nodig. Ze trouwde met Frans Stefan van Lotharingen, en daar komt het “Habsburg-Lotharingen” van alle latere keizers vandaan; de familie legde bewust weer de nadruk op de naam Habsburg om te betogen dat de oude dynastie, met al haar geërfde rechten, ononderbroken voortbestond.

In de Hofburg is haar stempel overal indirect aanwezig: ze liet de koepelzaal in de Keizerlijke Crypte bouwen waarin zij en Frans Stefan liggen, onder een sarcofaagdeksel van zo’n 1.700 kg.

1918

Op 11 november 1918, terwijl het rijk om hem heen ineenstortte, vaardigde Karel I een proclamatie uit waarin hij het recht van Oostenrijk erkende om over zijn eigen toekomst te beslissen, en afzag van elke rol in de staatszaken. Twee dagen later volgde een aparte proclamatie voor Hongarije.

Formeel deed hij nooit troonsafstand. Dat is een fijn onderscheid waar de familie decennialang aan vasthield, en daarom wordt 11 november 1918 omschreven als het einde van de dynastie en niet als een troonsafstand.

De Oostenrijkse republiek liet het daar niet bij. In 1919 nam ze een wet aan die de Habsburgers van Oostenrijks grondgebied verbande, tenzij ze afzagen van elke intentie om de troon te heroveren en de status van gewone burgers aanvaardden. Karel probeerde twee keer de Hongaarse troon terug te krijgen; in 1921 trok Hongarije zijn rechten in en zette de familie af, terwijl het tot 1946 een koninkrijk zonder koning bleef.

De aanspraak werd uiteindelijk formeel opgegeven op 31 mei 1961, toen Otto von Habsburg, de oudste zoon van Karel, er afstand van deed. Het huidige hoofd van de familie Habsburg is Karl von Habsburg.

Tussen die data koos de familie partij. In het interbellum waren de Habsburgers felle tegenstanders van zowel het nazisme als het communisme; Hitler verafschuwde hen, niet het minst omdat hun manier van regeren was geweest lokale gemeenschappen hun eigen talen en religies te laten houden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was er in heel Centraal-Europa een Habsburgs verzetsnetwerk actief, dat door de Gestapo fel werd opgejaagd. Een van de leden, Heinrich Maier, speelde de geallieerden productielocaties en plannen door van V2-raketten, Tiger-tanks en vliegtuigen. Hij werd terechtgesteld.

Waar je ze in Wenen ziet

De dynastie is over de hele stad verspreid, en het meeste ligt binnen tien minuten van de Hofburg.

Plek	Wat er te zien is
De Hofburg	De winterresidentie: de Keizerlijke Appartementen, het Sisi Museum, de Zilverkamer
De Keizerlijke Schatkamer, Schweizerhof	De kronen, de regalia, de Heilige Lans, de Orde van het Gulden Vlies
De Spaanse Rijschool	De Lipizzaners, sinds 1580 voor het hof gefokt
De Augustinerkirche, Josefsplatz	De Herzgruft, waar de harten worden bewaard
De Keizerlijke Crypte, Neuer Markt	Twaalf keizers, en zo’n 150 lichamen in totaal
De Stephansdom	De hertogelijke crypte, waar de ingewanden werden begraven
Schönbrunn	Het zomerpaleis, en de plek waar Frans Jozef stierf

Een gedeelde begrafenis was eerder regel dan uitzondering: het lichaam in de Kaisergruft, het hart in de Augustinerkirche, de organen in de kathedraal. Wil je de familie in één middag begrijpen, wandel dan tussen die drie plekken.