Habsburgowie: krótka historia dynastii

Habsburgowie rządzili z Wiednia przez 640 lat — od 1278 do 1918 roku — i przez większość tego czasu zasiadali też na tronie Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Hofburg to ich zimowa rezydencja, rozbudowywana przez niemal każde pokolenie, i dlatego przypomina nie tyle pałac, ile miasteczko, które ta sama rodzina wciąż przebudowywała.

To krótka wersja, dla tych, którzy w nim stoją.

Zamek w Szwajcarii

Nazwa pochodzi od zamku Habsburg, szwabskiej twierdzy zbudowanej w latach 20. XI wieku na terenie dzisiejszej Szwajcarii przez Radbota z Klettgau. Jego wnuk Otto II jako pierwszy przyjął nazwę zamku za własną, dodając do tytułu „hrabia Habsburga”. Pierwsze udokumentowane użycie tej nazwy przez samą rodzinę pochodzi z 1108 roku.

Skąd wzięła się nazwa zamku, wciąż jest przedmiotem sporu: albo od Habichtsburg, czyli „jastrzębiego zamku”, albo od średnio-wysoko-niemieckiego hab/hap, czyli brodu, bo w pobliżu jest przeprawa przez rzekę.

Rodzina nie była wtedy niczym szczególnym — hrabiowie z ziemiami w Brisgowii i Alzacji, którzy starannie się żenili, obejmowali urzędy kościelne i dziedziczyli, gdy wymierały inne rody szlacheckie.

1273 i przeprowadzka do Wiednia

W 1273 roku potomek Radbota w siódmym pokoleniu, Rudolf, został wybrany królem Rzymian. Elektorzy wybrali go po części dlatego, że wydawał się mało znaczący.

Następnie wykorzystał wygaśnięcie rodu Babenbergów i pokonał Przemysła Ottokara II czeskiego w bitwie pod Suchymi Krutami na Morawskim Polu w 1278 roku. Mianował swoich synów książętami Austrii i przeniósł ośrodek władzy rodziny do Wiednia. Od tej pory dynastię nazywano domem austriackim i rządziła tam aż do 1918 roku.

Habsburgowie zasiadali na tronie cesarskim nieprzerwanie od 1440 roku, aż do wygaśnięcia linii męskiej w 1740 roku, i ponownie — jako Habsburgowie-Lotaryńscy — od 1765 roku, aż Napoleon zakończył istnienie Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1806 roku.

Małżeństwo jako polityka zagraniczna

Opinia, że dynastia zdobywała ziemie raczej przez śluby niż przez wojny, to nie mit; to udokumentowana strategia.

Decydujące było małżeństwo Filipa Pięknego, najstarszego syna Maksymiliana I, który w 1496 roku poślubił Joannę Szaloną, córkę Ferdynanda i Izabeli. Filip zmarł w 1506 roku, a korony Kastylii i Aragonii przeszły na jego syna Karola — Karola I jako króla Hiszpanii i Karola V jako cesarza, władcę posiadłości od Niderlandów po obie Ameryki.

To było za dużo dla jednego człowieka. Gdy Karol V abdykował w 1556 roku, ród podzielił się na dwie linie: hiszpańską i niemiecko-austriacką. Rządziły odrębnymi terytoriami, trzymały się blisko i nadal zawierały małżeństwa między sobą, co w ciągu następnych półtora stulecia doprowadziło do narastającego chowu wsobnego, który w 1700 roku zakończył linię hiszpańską.

Pełna lista tego, co rodzina w tym czy innym momencie posiadała, czyta się jak spis treści Europy: królowie Czech, Węgier, Chorwacji, Hiszpanii, Portugalii, Sycylii, Lombardii–Wenecji i Galicji; książęta Mediolanu; władcy księstw w całych Niderlandach i we Włoszech; książęta-biskupi w całym Cesarstwie; a w XIX wieku cesarze Austrii, Austro-Węgier i — krótko i katastrofalnie — Meksyku.

Szczęka Habsburgów

Te małżeństwa w obrębie rodziny zostawiły widoczny ślad. „Szczęka Habsburgów”, nazywana też habsburską wargą, to najbardziej znana cecha fizyczna rodu: długa, wysunięta do przodu żuchwa, którą lekarze nazywają prognatyzmem żuchwy, często w połączeniu z niedorozwiniętą szczęką górną.

W 2019 roku zespół kierowany przez Romána Vilasa z Uniwersytetu w Santiago de Compostela sprawdził, czy jej przyczyną był chów wsobny. Dziesięciu chirurgów szczękowo-twarzowych oceniło 66 portretów 15 członków dynastii, a badacze zestawili te oceny ze współczynnikami inbredu obliczonymi na podstawie drzewa genealogicznego obejmującego około 6000 osób z 20 pokoleń. Wysunięta żuchwa była tym wyraźniejsza, im wyższy był współczynnik inbredu. Najsilniej widać ją u Filipa IV Hiszpańskiego, najsłabiej u Marii Burgundzkiej, która weszła do rodziny przez małżeństwo w 1477 roku. Badanie ukazało się w czasopiśmie Annals of Human Biology (tom 46, 2019) pod tytułem „Is the ‘Habsburg jaw’ related to inbreeding?”.

Maria Teresa

Gdy w 1740 roku wygasła linia męska, dziedzictwo przypadło Marii Teresie, a jego utrzymanie wymagało wojny. Poślubiła Franciszka Stefana Lotaryńskiego, stąd „Habsburgowie-Lotaryńscy” w tytułach wszystkich późniejszych cesarzy, a rodzina celowo podkreślała nazwisko Habsburg, by dowodzić, że stara dynastia — i wszystkie jej dziedziczne prawa — trwa nieprzerwanie.

W Hofburgu jej ślad jest wszędzie pośrednio: to ona zbudowała w Krypcie Cesarskiej komorę z kopułą, w której spoczywa z Franciszkiem Stefanem pod wiekiem sarkofagu ważącym około 1700 kg.

1918

11 listopada 1918 roku, gdy cesarstwo rozpadało się wokół niego, Karol I wydał proklamację, w której uznał prawo Austrii do decydowania o własnej przyszłości i zrzekł się udziału w sprawach państwa. Dwa dni później wydał osobną proklamację dla Węgier.

Formalnie nigdy nie abdykował. To subtelne rozróżnienie rodzina podtrzymywała przez dziesięciolecia i dlatego 11 listopada 1918 roku opisuje się jako koniec dynastii, a nie abdykację.

Republika Austriacka na tym nie poprzestała. W 1919 roku uchwaliła ustawę wydalającą Habsburgów z terytorium Austrii, o ile nie zrzekną się wszelkich zamiarów odzyskania tronu i nie przyjmą statusu osób prywatnych. Karol dwukrotnie próbował odzyskać tron węgierski; w 1921 roku Węgry odebrały mu prawa i zdetronizowały rodzinę, pozostając królestwem bez króla aż do 1946 roku.

Roszczenie ostatecznie i formalnie porzucono 31 maja 1961 roku, gdy zrzekł się go Otto von Habsburg — najstarszy syn Karola. Obecną głową rodziny jest Karl von Habsburg.

Pomiędzy tymi datami rodzina opowiedziała się po jednej stronie. W okresie międzywojennym Habsburgowie byli zagorzałymi przeciwnikami zarówno nazizmu, jak i komunizmu; Hitler ich nienawidził, nie tylko dlatego, że ich sposób rządzenia polegał na pozwalaniu lokalnym społecznościom zachować własne języki i religie. Podczas drugiej wojny światowej w Europie Środkowej działała habsburska siatka ruchu oporu, zaciekle tropiona przez gestapo. Jeden z jej członków, Heinrich Maier, przekazał aliantom lokalizacje zakładów produkcyjnych i plany rakiet V-2, czołgów Tiger i samolotów. Został stracony.

Gdzie zobaczyć ich ślady w Wiedniu

Dynastia jest rozsiana po całym mieście, a większość tych miejsc leży w promieniu dziesięciu minut od Hofburga.

Miejsce	Co tam jest
Hofburg	Zimowa rezydencja: Apartamenty Cesarskie, Muzeum Sisi, Kolekcja Sreber
Skarbiec Cesarski, Schweizerhof	Korony, insygnia, Włócznia Przeznaczenia, Order Złotego Runa
Hiszpańska Szkoła Jazdy	Lipicany, hodowane dla dworu od 1580 roku
Augustinerkirche, Josefsplatz	Krypta Serc (Herzgruft), gdzie przechowywane są serca
Krypta Kapucynów (Krypta Cesarska), Neuer Markt	Dwunastu cesarzy i łącznie około 150 ciał
Katedra św. Szczepana	Krypta Książęca, gdzie chowano wnętrzności
Schönbrunn	Letni pałac i miejsce śmierci Franciszka Józefa

Rozdzielny pochówek był regułą, a nie wyjątkiem: ciało w Kaisergruft, serce w Augustinerkirche, organy w katedrze. Jeśli chcesz zrozumieć tę rodzinę w jedno popołudnie, przejdź się między tymi trzema miejscami.