Keizerin Sissi: doodsoorzaak en de moord in Genève (1898)

De doodsoorzaak van keizerin Sissi was een steek in het hart met een geslepen naaldvijl, op de kade van het Meer van Genève op zaterdag 10 september 1898; ze stierf ongeveer vijfendertig minuten later. Ze was zestig en was vierenveertig jaar keizerin van Oostenrijk geweest. Haar moordenaar wist niet wie ze was tot een krant het hem vertelde, en was naar Genève gekomen om iemand anders te vermoorden.

De dag

Ze was incognito naar Zwitserland gereisd, ondanks waarschuwingen voor mogelijke aanslagen, en logeerde in het Hôtel Beau-Rivage aan de oever van het Meer van Genève. Iemand in het hotel liet uitlekken dat de keizerin van Oostenrijk er te gast was.

Om 13:35 uur verliet ze het hotel te voet met haar hofdame, gravin Irma Sztáray, om de stoomboot Genève naar Montreux te halen. Ze had een hekel aan stoeten en stond erop dat ze met z’n tweeën liepen, zonder de rest van het gevolg.

Op de promenade kwam een 25-jarige Italiaanse anarchist, Luigi Lucheni, op hen af, en het leek alsof hij onder haar parasol probeerde te kijken. Terwijl de scheepsbel luidde voor vertrek, leek hij te struikelen en maakte hij een beweging met zijn hand, alsof hij zijn evenwicht zocht. Wat hij in werkelijkheid deed, was een geslepen naaldvijl in haar borst stoten: zo’n tien centimeter lang, van het soort waarmee de ogen van industriële naalden worden gevijld, vastgezet in een houten handvat dat hij uit brandhout had gesneden.

De man met de vijl

Lucheni was naar Genève gekomen om de hertog van Orléans te doden, de troonpretendent van Frankrijk. De hertog was al naar Wallis vertrokken. Toen hij hem niet kon vinden, koos Lucheni Elisabeth, nadat een Geneefse krant onthulde dat de elegante vrouw die reisde als “gravin van Hohenembs” de keizerin van Oostenrijk was.

Zijn eigen verklaring liet niets te raden over:

“Ik ben anarchist uit overtuiging… Ik kwam naar Genève om een vorst te doden, met het doel een voorbeeld te geven aan hen die lijden en aan hen die niets doen om hun maatschappelijke positie te verbeteren; het maakte mij niet uit welke vorst ik zou doden… Het was geen vrouw die ik trof, maar een keizerin; het was een kroon die ik op het oog had.”

Hij had een stiletto willen kopen, maar kon de twaalf frank niet betalen, dus sleep hij in plaats daarvan een oude vijl. Dat die dof was, was misschien opzet: een glimmend lemmet had hem verraden toen hij dichterbij kwam. Hij volgde haar al een aantal dagen.

Waarom ze doorliep

Elisabeth zakte in elkaar, werd door een koetsier overeind geholpen en liep daarna nog zo’n negentig meter naar de loopplank en ging aan boord. Pas toen gravin Sztáray haar arm losliet, verloor ze het bewustzijn.

De autopsie de dag erna verklaarde het. De vijl was 85 mm diep in haar borstkas gedrongen, had de vierde rib gebroken, de long en het hartzakje doorboord en was door het hart gegaan, met de uitgang aan de basis van de linkerkamer. Maar het wapen was zo dun en zo scherp dat de wond heel smal was, en de druk van haar extreem strak geregen korset vertraagde het bloeden in het hartzakje tot een paar druppels tegelijk. Tot dat zakje vol was, een harttamponade, bleef haar hart normaal kloppen. Daarom kon ze naar de boot lopen en de loopplank op.

De arts die de autopsie uitvoerde, voegde er een detail aan toe met een vreselijke symmetrie: als de vijl er niet was uitgetrokken, had die als een prop gewerkt en had ze nog een tijd langer geleefd.

Aan dek wist de kapitein niet wie ze was en raadde hij de gravin aan haar gezelschap terug naar het hotel te brengen. Sztáray maakte de jurk open en sneed de veters van het korset door, zodat ze kon ademen. Elisabeth kwam genoeg bij om te zeggen dat ze geen pijn had en te vragen wat er was gebeurd, en verloor toen opnieuw het bewustzijn. Sztáray zag een kleine bruine vlek boven haar linkerborst, vertelde de kapitein wie ze was, en de boot keerde om.

Zes matrozen droegen haar naar het hotel op een draagbaar die ze hadden geïmproviseerd van een zeil, kussens en twee roeispanen. Om 14:10 uur werd ze dood verklaard.

Daarna

De eerste angst van Frans Jozef bij het telegram was dat ze zelfmoord had gepleegd. Pas een later bericht dat het om moord ging, stelde hem op dat punt gerust. Hij gaf opdracht de autopsiefoto van de wond en de instrumenten te vernietigen.

Haar lichaam ging in een driedubbele kist, twee binnenkisten van lood en een buitenkist van brons op leeuwenklauwen, met twee glazen ruitjes in het deksel zodat haar gezicht te zien was. Het reisde per rouwtrein naar Wenen. Het opschrift luidde “Elisabeth, keizerin van Oostenrijk”; de Hongaren waren woedend, en “en koningin van Hongarije” werd er haastig aan toegevoegd.

Op de ochtend van 17 september volgden tweeëntachtig vorsten en hoge edelen de stoet naar de Keizerlijke Crypte bij de Kapucijnenkerk, vijf minuten van de Hofburg, waar ze naast Frans Jozef en hun zoon Rudolf ligt.

Lucheni gooide de vijl tijdens zijn vlucht in een portiek en werd gegrepen door twee koetsiers en een matroos. Woedend dat Genève de doodstraf had afgeschaft, eiste hij berecht te worden volgens de wetten van Luzern, waar dat niet zo was, en ondertekende hij zijn brief met “Luigi Lucheni, anarchist, en een van de gevaarlijksten”. Hij werd toerekeningsvatbaar verklaard en berecht als gewone moordenaar en niet als politieke, wat hem precies het podium ontzegde waarvoor hij had gedood. Hij kreeg levenslang, deed in 1900 een zelfmoordpoging met de geslepen sleutel van een sardineblikje en hing zich op 16 oktober 1910 op met zijn riem, de avond nadat een bewaker zijn onvoltooide memoires in beslag had genomen.

De moord leverde één blijvend instituut op. De Internationale Conferentie van Rome voor de Maatschappelijke Verdediging tegen Anarchisten, die in de nasleep bijeen werd geroepen, was de eerste internationale conferentie tegen terrorisme.

Frans Jozef kwam er nooit echt overheen. “Jullie zullen nooit weten hoeveel zij voor mij betekende,” zei hij tegen zijn familie.

Waar het verhaal in Wenen wordt verteld

Twee plekken, tien minuten uit elkaar. Het Sisi Museum in de Hofburg bewaart de voorwerpen en de versie van haar leven die ze echt leefde, niet die welke de films verzonnen. De Keizerlijke Crypte aan de Neuer Markt bewaart het graf.

Het ene doen zonder het andere is de meest gemaakte fout die bezoekers met dit verhaal maken.