Cesarzowa Sisi: włosy, talia, dieta i rytuały urody

Gdy mowa o urodzie, cesarzowa Sisi słynie z włosów sięgających ziemi i z talii. Cesarzowa Elżbieta miała 1,73 m wzrostu — jak na kobietę swoich czasów niezwykle dużo — i przez większość dorosłego życia utrzymywała wagę około 50 kg. W najwęższym okresie, w latach 1859–1860, jej talia mierzyła 40 cm. Ubrania zachowane z reszty jej życia mają w talii od 47 do 49,5 cm, co skłoniło księcia Hesji do opisania jej jako „niemal nieludzko szczupłej”.

Te liczby są powodem, dla którego powstała ta strona, i zarazem najmniejszą częścią tej historii.

Wymiary i to, co za nimi stało

Talia 40 cm należy do konkretnego i nieszczęśliwego okresu. Zbiegł się on z klęskami wojskowymi Franciszka Józefa we Włoszech, z jej odsunięciem się od męża po trzech ciążach w krótkim odstępie i z przegrywaną walką z teściową o wychowanie własnych dzieci. Ciasne sznurowanie było jedyną rzeczą, którą w tamtym roku mogła kontrolować.

Zwykłe gorsety tamtych czasów zapinano z przodu na haftki. Elżbieta kazała sobie robić w Paryżu sztywniejsze, z pełnym przodem, ze skóry — „jak te, które noszą paryskie kurtyzany” — zapewne dlatego, że tkanina nie wytrzymałaby naprężenia. Sznurowanie jej trwało czasem prawie godzinę. Skórzane gorsety nosiła tylko przez kilka tygodni, co sugeruje, że nawet skóra temu nie podołała.

W sierpniu 1862 roku dama dworu mogła donieść, że cesarzowa normalnie je, dobrze śpi i już się ciasno nie sznuruje. Nigdy nie wróciła do 40 cm. Nigdy też nie przekroczyła około 50 kg bez reakcji: gdy waga zaczynała grozić, następowała „kuracja głodowa” — niemal całkowity post albo sok z na wpół surowych befsztyków wyciśnięty do rzadkiej zupy, albo dieta z mleka i jajek. Samo mięso często budziło w niej wstręt.

W ostatnich latach było gorzej. Ważyła się do trzech razy dziennie, brała łaźnie parowe, by nie przytyć, a w 1894 roku ważyła już 43,5 kg.

Zdarzały się też epizody wyglądające na napady objadania się. W 1878 roku zadziwiła towarzyszy podróży, gdy incognito weszła do restauracji i zjadła pieczonego kurczaka i sałatkę po włosku z szampanem, kończąc sporą porcją ciasta. W 1881 roku kupiła angielską posiadłość wiejską i kazała zbudować kręte schody z salonu do kuchni, by móc tam schodzić niezauważona.

Historycy odczytują ten wzorzec wprost. Walter Vandereycken, profesor psychologii, napisał, że „liczne dokumenty wielokrotnie opisują jej znaczny lęk przed przytyciem i zmiany psychopatologiczne charakterystyczne dla jadłowstrętu psychicznego”.

Włosy

Codzienna pielęgnacja jej włosów trwała podobno kilka godzin. Z blond w młodości ściemniały do kasztanowego brązu, a nosiła je w misternych warkoczach. Skarżyła się, że ich ciężar wywołuje bóle głowy, i przywiązywała je wstążkami do sufitu lub do haków w ścianie, by odciążyć skórę głowy.

Jej fryzjerką była Franziska Feifalik, ściągnięta z Burgtheater, gdzie była fryzjerką teatralną. Feifalik jeździła z nią niemal wszędzie. Nie wolno jej było nosić pierścionków, musiała nosić białe rękawiczki, a po każdym czesaniu wypadnięte włosy należało przedstawić cesarzowej do obejrzenia na srebrnej misce.

Mycie odbywało się co dwa tygodnie, mieszanką jajek i koniaku, a wszystkie obowiązki zapisane w kalendarzu na ten dzień odwoływano.

Elżbieta wykorzystywała te uwięzione godziny na naukę języków — mówiła płynnie po angielsku i francusku, a do węgierskiego dodała nowogrecki. Jej nauczyciel greckiego, Konstantinos Christomanos, zapisał jej własną relację:

„Czesanie trwa prawie dwie godziny, a gdy włosy są zajęte, umysł pozostaje bezczynny. Boję się, że mój umysł ucieka przez włosy na palce mojej fryzjerki. Stąd potem ból głowy.”

Opisał też scenerię: stół przesunięty na środek pokoju i nakryty białym obrusem, cesarzowa okryta białym koronkowym peniuarem, z rozpuszczonymi włosami sięgającymi podłogi i otulającymi całe jej ciało.

Reszta rytuałów

Kosmetyków i perfum używała oszczędnie, wolała eksponować to, co miała. Testowała jednak mnóstwo preparatów przygotowywanych w aptece dworskiej albo przez damę dworu w jej własnych komnatach. Jej ulubionym był, jak się wydaje, Crème Céleste — biały wosk, olbrot, olej ze słodkich migdałów i woda różana.

Najdziwniejsza była rutyna nocna. Spała bez poduszki na metalowym łóżku, wierząc, że to lepsze dla postawy. Jej nocną skórzaną maskę na twarz wyściełano surową cielęciną albo rozgniecionymi truskawkami. Była intensywnie masowana i często spała z kompresami nasączonymi octem fiołkowym lub jabłkowym na biodrach, by zachować talię; szyję owijano jej kompresami nasączonymi wodą Kummerfelda. Każdego ranka zimny prysznic, który w późniejszych latach pogłębiał jej artretyzm. Każdego wieczoru kąpiel w oliwie.

Nigdy nie nosiła halek ani żadnej innej bielizny, bo dodawały objętości, i często dosłownie zaszywano ją w ubraniach, by uniknąć pasków i zagnieceń.

Znikanie

Elżbieta nabrała niechęci do fotografowania i szybko zasłaniała się wachlarzem lub parasolką, by nikt nie zrobił jej portretu. Powszechnie znane twierdzenie, że po 32. roku życia odmawiała wszelkich wizerunków, powtarza się wszędzie; źródła, które mogliśmy sprawdzić, odnotowują tę niechęć i to, że pojawiła się późno, ale nie podają konkretnego wieku, więc i my go nie podamy.

Efekt jest i tak ten sam. Niemal każdy szeroko rozpowszechniony wizerunek Elżbiety przedstawia kobietę przed trzydziestką piątką, co po części wyjaśnia, dlaczego legenda tak się utrwaliła.

Co zobaczysz w muzeum

Muzeum Sisi w Hofburgu zbudowano właśnie na tym materiale: wymiarach, rytuałach i rozdźwięku między kobietą a wizerunkiem. Jej salka do ćwiczeń zachowała się w Apartamentach Cesarskich — kółka gimnastyczne i drabinki są częścią trasy, a nie rekonstrukcją.

Idź tam ze świadomością, że deklarowanym celem muzeum jest polemika z filmami z lat 50., a rytuały urody są jego najlepszym dowodem.